Duurzame ideeën en initiatieven waren er genoeg, maar op de implementatie liep het soms spaak. Dat is de aanleiding voor het landelijke Citrienfonds-programma Samen de zorg vergroenen, volgens programmaleider Nicole Hunfeld en programmamedewerker Joep Zeeman. Vandaag vertellen Nicole Hunfeld en Joep Zeeman, samen met LCA-experts Martijn van Hövell en Odile Koenders van SGS Search, hoe gezamenlijk een ‘vergroeningsgids’ met verduurzamingsinterventies voor ziekenhuizen is samengesteld.

De zorg heeft een grotere voetafdruk dan veel mensen misschien denken: de sector is verantwoordelijk voor 7% van de totale CO₂ -eq uitstoot in Nederland. Het Citrienfondsprogramma Samen de zorg vergroenen moet voor concrete acties zorgen en een meetbare impact. Hoe maak je de impact van verduurzamingsinterventies meetbaar? Daar komt levenscyclusanalyse (LCA) bij kijken.

Vertalen naar harde cijfers

Er is gekozen voor LCA-berekeningen om de positieve impact van de maatregelen zichtbaar te maken in harde cijfers, vertelt Nicole. “Het is de meest ‘zuivere’ manier van berekenen. Zo kunnen we mensen in de zorg precies laten zien: ‘dit kun je doen en dit levert het op.’ Het is een soort menukaart geworden waaruit zorgprofessionals zelf verduurzamingsinterventieskunnen kiezen en implementeren.”

Voor iedere interventie is op deze manier berekend wat de impact, uitgedrukt in CO₂-reductie, precies is. Het overzicht van alle maatregelen kun je vinden in de Vergroeningsgids van Samen de zorg vergroenen.

Van bloedprikken tot medicijnbekers

Er moest dus flink gerekend worden, want in totaal heeft het programma Samen de zorg vergroenen al meer dan twintig interventies laten doorrekenen. Onze LCA-collega’s Odile en Martijn namen deel aan een projectgroep met nog twee andere LCA-bureaus. Gezamenlijk hebben deze drie bureaus 15 LCA’s uitgevoerd, waarvan SGS Search er 5 voor de rekening heeft genomen.

Wij mochten van de volgende interventies CO₂ data aan de Vergroeningsgidstoevoegen:

• Bloedonderzoek verminderen: ons team berekende de milieu-impact van bloedprikken. De impact bestaat uit drie onderdelen: de bloedafname zelf, welke soort stof wordt bepaald en welk bloedbuisje wordt gebruikt. Wat blijkt? 100 minder bloedafnames (CRP-bepaling) bespaart evenveel CO₂-eq als 806 kilometer autorijden.*
• Herbruikbare hechting-verwijderset: bij deze interventie berekenden we de milieuwinst, als bij het verwijderen van hechtingen schone, herbruikbare materialen (schaar en pincet) worden gebruikt in plaats van geen steriele wegwerpmaterialen (schaar of steeksnijder en pincet).
• Papieren of plastic medicijnbekers: uit onze LCA-berekening blijkt dat het gebruiken van papieren medicijnbekers 87% minder CO₂-eq uitstoot dan het gebruik van plastic bekertjes.
• Herbruikbare transportzakjes: wij berekenden de besparing van CO₂-eq uitstoot op het moment dat tot vijf keer herbruikbare transportzakjes worden gebruikt, in plaats van materialen die na één keer worden weggegooid, om samples naar het lab te vervoeren.
• Incontinentiemateriaal recyclen: incontinentiemateriaal apart inzamelen en recyclen levert een flinke milieuwinst op, zo bleek uit onze LCA-berekening: wanneer ongeveer 1.000 incontinentiebroekjes voor volwassenen worden gerecycled, levert dit zo’n 648 kg CO₂-eq. op; dat is evenveel als 3.393 kilometer autorijden! *

Informatie achterhalen

Bij een LCA berekenen we de milieu-impact van een product of (medische) handeling van de hele keten: de productie van de gebruikte apparatuur, transport, de verwerking, het gebruik zelf en de uiteindelijke (afval)verwerking. Je kunt je voorstellen dat hier veel informatie voor nodig is, en die informatie ligt niet altijd voor het oprapen.

Martijn: “De interventies waarvoor wij LCA’s hebben uitgevoerd, gaan vooral over producten van leveranciers aan de zorg. Een medicijnbekertje kan door verschillende leveranciers gemaakt zijn en vervolgens via weer andere partijen worden verkocht. Dan is de informatie over het product soms lastig te achterhalen.”

Het verzamelen van zo gedetailleerd mogelijke brondata is dus in praktisch iedere LCA de grootste uitdaging, vertellen Odile en Martijn. “Hoe beter je brondata, hoe beter de kwaliteit van de berekening.”

Aannames

Soms moesten er aannames worden gemaakt. Gelukkig hoefden deze niet uit de duim worden gezogen: vaak kan je met logisch redeneren ervanuit gaan dat de aanname dicht bij de waarheid ligt.

Neem bijvoorbeeld de medicijnbekertjes: “Als iets een plastic onderdeel heeft met een heel fijn ontwerp, dan moet het haast wel met ‘injection molding’ als productietechniek zijn gemaakt”, zegt Martijn. “En stel, je hebt een rol bekers met een bepaald gewicht en een bepaalde onderlinge afstand tussen ieder bekertje. Vanuit daar geredeneerd zouden er 100 bekertjes in de rol moeten zitten. Dat is bovendien een logisch aantal voor een verpakking met bekers.”

Kortom, het is een puzzel waarvan een aantal stukjes ontbreken. “Wij zorgen dat we de omringende stukjes goed leggen en zo de ontbrekende stukjes inkleuren,” aldus Odile.

Kruisbestuiving

Het was een unieke samenwerking voor ons LCA-team, in meerdere opzichten. Om te beginnen zijn het de eerste LCA’s die we voor de medische sector hebben opgeleverd. Ook was het gezien de tijdsdruk en de omvang een uitdagend project. “Toch hebben we met alle uitdagingen die er waren, een rapport kunnen opleveren van een goede kwaliteit”, stelt Martijn tevreden vast.

Verder sprong de nauwe samenwerking tussen de drie ingeschakelde LCA-bureaus eruit. “Je bent geneigd om voor één partij te kiezen als je de effecten van interventies wilt laten doorrekenen”, zegt Nicole. “Maar we kregen het advies dat dit helemaal niet hóéft. Onze belangrijkste reden was de deadline, die moeilijk haalbaar zou zijn voor één LCA-bureau.” Het kiezen voor meerdere LCA-teams had nog een positief effect: “Er vond een kruisbestuiving plaats, waarbij de verschillende bedrijven leerden van elkaar”, zegt Joep. “We merkten dat jullie elkaar onderling steeds beter wisten te vinden, die wisselwerking was mooi om te zien.”

Eindstand in 2028

Met de Vergroeningsgids voor het verduurzamen van verpleegafdelingen en geneesmiddelengebruik is er een belangrijke eerste stap gezet. Een stap waar bovendien naar uitgekeken werd. Nicole: “De zorg zat al een tijd op deze cijfers te wachten. Zowel in het Nederland als in andere landen.”

Nu is het aan de zorgsector om met de implementatie aan de slag te gaan. “Ziekenhuizen zijn hier al mee begonnen”, zegt Nicole. “Daarbij bieden we ondersteuning: we hebben Nederland verdeeld in regio’s en in iedere regio hebben we een implementatiebegeleider. Ook hebben we gezorgd voor een systeem om de impact van de interventieste meten.”

Dit alles maakt de interventies direct meetbaar en zichtbaar, niet alleen per zorgorganisatie, maar straks ook op landelijk niveau. “Aan het eind van het programma, in 2028, gaan we terugkoppelen wat we met elkaar bereikt hebben”, blikt Nicole vooruit.

LCA's met impact

De ontwikkeling van vergroeningsgids, en daarmee het LCA-gedeelte, is dus voorlopig ten einde. Martijn en Odile vertellen dat ze voldoening hebben gehaald uit dit project. Odile: “Dit is het eerste LCA-project dat we voor de medische sector hebben afgerond. Het is waardevol om te weten dat dit project impact gaat hebben op de hele sector: hier wordt écht iets mee gedaan.”

*De berekeningen zijn gebaseerd op de emissiefactoren van het platform CO₂ Emissiefactoren. Hierbij is uitgegaan van een gemiddelde brandstofauto met brandstof onbekend.